داشت . مؤلف ، بخش عمده‌اى از اطلاعاتش را از طريق اخبار شفاهى جمع آورده است كه سه يا چهار نسل ، اين اخبار را سينه به سينه نقل كرده‌اند ، بالاتر از همه ، تاريخ‌ها ايجاد زحمت مىكند ، و كلا مىتوان تصور كرد ميرزا حيدر نمىدانسته ، به قول سر والتر اسكات « اخبار همچنانكه غالبا مخترع جعل است ، حافظ حقيقت نيز مىباشد . » نقص دوم كه مىتواند بيشتر مايه تأسف باشد اين است كه به علت فقدان دقت در ارقام ضبط شده ، ارزش بسيارى از عبارات جالب در رابطه با عمليات نظامى ، قبايل ، شهرها ، خرابىها و شرح عجايب ، نقصان يافته است . در كل ، علنا تمايل به زياده‌روى احساس مىشود . نقص سوم كه اهميت كمترى دارد - يعنى عدم ترتيب اصولى در تقسيمات يا بخش‌ها ، كه غالبا موجب تكرار و پيچيدگى موضوعات با يك ديگر مىگردد - در بالا مذكور شد . وسعت و ويژگى تاريخ رشيدى را شايد بتوان تا حد زيادى ، به همان ترتيبى كه دكتر چارلز ريو ، مسئول بخش نسخ خطى شرقى در موزه بريتانيا ، توصيف كرده ، به طور مختصر خلاصه كرد . « 1 » احتمالا مىتوان تاريخ رشيدى را ، تاريخ شاخه‌اى از خانان مغول محسوب داشت كه در حدود 1321 خود را از تنهء اصلى چغتاى ، كه بعدها سلسله حاكم بر ماوراء النهر را تشكيل دادند ، جدا كرده بودند ؛ و اين اثر تنها تاريخ شناخته شده در مورد اين شاخه از مغولان است . در آن روزگار قدرت سلسله اصلى يا غربى - حاكم بر ماوراء النهر - كاهش يافته و به واسطه اختلافات داخلى و انحطاط ادارى ، سريعا به زوال نهايى خود نزديك مىشد . شاهزادگان اين شاخه كه بيرون رانده شده بودند ، به صورت اربابان مغولستان ( يا چنان كه در آن دوره گفته مىشد ، جته ) و تمام تركستان شرقى در آمده و در مقام سلسله حاكم ، به مدت بيش از دو قرن و نيم ، اين وضعيت را تداوم بخشيدند . كتاب به دو بخش تقسيم شده و هر بخش موسوم به دفتر است . بخش اول صرفا تاريخى است ، در حالى كه بخش دوم ، خاطرات زندگانى مؤلف و اخبار جغتاى و

--> ( 1 ) . دكتر چارلز ريو ، فهرست نسخ خطى فارسى ) ssm naisrep eht fo eugotatac ( موزه بريتانيا ، 1876 ، ج 1 ، ص 167 . اما من از تحليل تاريخ رشيدى دكتر ريو ، به طور جزئى پيروى كرده‌ام .